زایمان زودرس نوعی عارضه است که در طول هفته های آخر بارداری رخ می دهد و تولد نوزاد قبل از زمان مقرر شده رخ می دهد. به عبارتی دیگر انقباضاتی که منجر به باز شدن دهانه رحم و متعاقب آن به دنیا آمدن نوزاد می گردد اگر پیش از هفته 37 بارداری اتفاق بیفتد، زودرس گفته می شود. در این عارضه می توانند دلایلی مانند استرس، زمینه های وراثتی، فعالیت های نادرست و غیره دخیل باشند. شناخت کافی در خصوص علل بروز آن، می تواند در موثر شدن روش های پیشگیری تاثیر بسزایی داشته باشد. در این مبحث سعی کرده ایم ضمن ارائه اطلاعات کافی در این زمینه ، به راه های پیشگیری توسط مادر و بهترین پزشک زنان در غرب تهران دکتر میرزایی اشاراتی داشته باشیم.
زایمان زودرس چیست؟
همه می دانیم که پیش از زایمان طبیعی، مادر انقباضاتی را در ناحیه شکم خود احساس می کند که این هشداری برای بروز زایمان بوده و به تناوب هر چه به موعد تعیین شده نزدیک تر می شود، این علائم در وی شدت می گیرد. حال اگر این انقباضات به منظور باز کردن دهانه رخ داده و خروج نوزاد را تسهیل می نمایند، قبل از هفته 37 حاملگی رخ دهند، زایمان زودرس بوده و نوزاد متولد شده را تحت عنوان نوزاد نارس می نامند. به طور کلی تولد تاریخ به دنیا آمدن نوزادان به شرح ذیل است:
- زودرس
پیش از هفته سی و هفتم بارداری
- طبیعی
بین هفته سی و هفتم تا چهل و دوم زایمان زودرس است.
- دیررس
بعد از هفته چهل و دوم نوزاد متولد می شود.
زودرس بودن زایمان برای نوزاد همراه با بروز مشکلاتی در زمینه جسمی و ذهنی خواهد بود.
چرا زایمان زودرس اتفاق می افتد؟
بعضی از مادران به دلایل جسمی ، وراثتی یا غیره بیشتر از سایرین در معرض زودرس شدن زایمان هستند که همین امر نیاز آن ها را به مراقبت های ویژه در دوران بارداری بیشتر نموده تا از زودرس شدن زایمانشان جلوگیری شود. اساسی ترین علل بروز این عارضه به شرح ذیل است:
- سوابق قبلی مادر در داشتن نوزاد نارس در حاملگی های قبلی
- کشش بیش از حد رحم که در بارداری چند قلویی بیشتر رخ می دهد
- ضعیف بودن سرویکس
- کوتاه بودن طول گردن رحم زن
- استعمال دخانیات یا الکل
- ناهنجاری های بافت های رحم
- رحم تک شاخ
- مشکلات جفت ( جفت سرراهی )
- ضربه شدید به شکم
- فاصله کوتاه مابین دو بارداری
- بارداری های آی وی اف یا به اصطلاح لقاح مصنوعی در زایمان زودرس
- دیابت، فشارخون، تیروئید یا دیگر بیماری های زمینه ای
- بارداری در سنین پایین یا بالا
- عفونت های واژینال در دوران بارداری
- سوراخ شدن کیسه آب
- مسمومیت های بارداری
- تغذیه نامناسب در طول بارداری
- مشاغل سخت و سنگین
- عوامل روانی مانند افسردگی ها، اضطراب و عدم حمایت از جانب همسر در طول حاملگی
در نارس شدن نوزاد ممکن است یکی از این عوامل نقش داشته باشند اما در بعضی از افراد هیچ علل خاصی برای وقوع این عارضه تشخیص داده نمی شود.
نشانه های زایمان زودرس چیست؟
در بعضی مادران در هفته های منتهی به 37 بارداری ممکن است با بروز نشانه همراه باشد و این نشانه ها اغلب به طور غیر منتظره شروع می شوند. این علائم عبارتند از :
- انقباضات شکمی در فواصل بسیار کوتاه
- کمردردهای تشدید شونده
- گرفتگی های ناحیه شکم و لگن مانند زمان پریود
- احساس فشار زیاد در ناحیه لگن
- افزایش ترشحات واژن
- خونریزی واژینال
- پاره شدن کیسه آب
- اسهال
زایمان زودرس قابل تشخیص است؟
بهترین راهکار مواجه شدن با هر گونه عارضه در حین بارداری ، ضرورت مراجعه به متخصص زنان و زایمان را الزامی می کند. دکتر زنان با معاینات بالینی و طرح پرسش هایی در زمینه علائم و نشانه ها و همچنین تجویز آزمایش یا سونوگرافی می تواند وضعیت جنین و رحم را به خوبی بررسی نماید. برای تشخیص زودرس بودن زایمان این آزمایشات شامل بررسی عفونت های باکتریایی در ناحیه واژینال و فیرونکتین جنین هستند. از سویی دیگر در صورتی که کیسه آب پاره شده باشد تشخیص زایمان زودرس محتمل تر است. در برخی از موارد پزشک زنان به واسطه برخی تکینک ها سعی در ادامه دار شدن بارداری می نماید تا از بروز آن جلوگیری شود. با این حال آزمایشات تکمیلی برای تشخیص زودرس بودن زایمان به شرح زیر است:
- آزمایش خون جهت کنترل عفونت
- آزمایش ادرار
- کنترل سلامت عمومی مانند فشارخون، تعداد نبض، تب و غیره
- معاینات شکمی
- کنترل صدای قلب جنین
راه های پیشگیری از زایمان زودرس توسط مادر
با توجه به اینکه ممکن است سبک زندگی و کیفیت تغذیه در بروز این عارضه موثر باشند می توان با رعایت نکات زیر تا میزان زیادی از نارس شدن نوزاد جلوگیری کرده و از عواقب آن در امان بود. این نکات عبارتند از :
- تحت هیچ شرایطی در مراجعه منظم به متخصص زنان و زایمان کوتاهی نکنید. دکتر زنان با توجه به معایناتی که در طول هر جلسه انجام می دهد، وضعیت جسمانی ، سلامتی و همچنین مراحل رشد جنین را رصد می کنند. در صورتی که مادر به بیماری های بارداری مانند دیابت یا عفونت واژینال مبتلا شده باشد که از علل زایمان زودرس هستند، می توان با کنترل و درمان آن ها ریسک نارس شدن نوزاد را کاهش داد. از سویی دیگر اگر در تاریخچه پزشکی خود سابقه زایمان زودرس داشته اید حتما این مساله را دکتر زنان خود در میان بگذارید.
- نقش تغذیه را جدی بگیرید. با رژیم غذایی سالم وزن خود را در حد تعادل نگه دارید. گنجاندن مقادیر کافی پروتئین، ویتامین، سبزیجات، کربوهیدرات و به همراه منابع دیگر، سیستم ایمنی بدن شما را تقویت نموده و از بروز عارضه های مانند دیابت و فشار خون جلوگیری می شود. در صورت ابتلا به این بیماری ها، درمان و کنترل آن بر عهده دکتر زنان است تا این بیماری های مزمن منجر به نوزاد نارس نشوند. از سوی دیگر رژیم غذایی که از اسیدهای چرب اشباع شده همراه باشد می تواند این عارضه را شدت ببخشد. وزنتان را در حد طبیعی متناسب با ماه بارداری خود نگه داشته تا به علت اضافه وزن، دچار عارضه نشوید.
- در صورتی که تصمیم به حاملگی مجدد دارید، در مورد فاصله بین آن ها با متخص زنان و زایمان مشورت نمایید. کوتاه بودن فاصله میان دو بارداری می تواند یکی از علل زایمان زودرس شمرده شود.
- مصرف داروهای شیمیایی را فقط با توجه به تجویز پزشک زنانی که تحت نظر ایشان هستید، ادامه دهید. از تاثیرات منفی که داروها و مکمل ها بر بدن می گذارند غافل نشده و به توصیه اطرافیان برای درمان برخی بیماری ها از هیچگونه داروهای گیاهی بدون مشاوره پزشک استفاده نکنید.
- از استعمال سیگار ، قلیان و سایر مواد دخانی در هنگام حاملگی جدا اجتناب نمایید. این فرصت خوبی برای کنار گذاشتن آن برای همیشه است. مصرف الکل و نوشیدنی های الکلی نیز می تواند احتمال نارس شدن نوزاد را تشدید نمایند.
راه های پیشگیری از زایمان زودرس توسط متخصص زنان و زایمان
این راهکارها می توانند در جهت جلوگیری و تشخیص به موقع از این عارضه بسار کمک کننده باشند:
- بهره مندی از سونوگرافی جهت تشخیص اختلالات و ناهنجاری های رحمی مانند چسبندگی رحم، کوچک بودن اندازه دهانه رحم و غیره
- درمان و کنترل بیماری های زمینه ای مانند فشارخون ، تیروئید، قندخون
- تست فیبرونکتین جهت تشخیص زایمان زودرس
- معاینات سرویکس
- بررسی های ترشحات واژینال به لحاظ ترکیبات موجود در آن
- بهداشت بارداری و جلوگیری از عفونت های دستگاه تناسلی
- درمان بیماری هایی نظیر زگیل تناسلی، واژینو باکتریال ، کلامیدیا گنوره
درمان زایمان زودرس چگونه است؟
با رعایت کامل مراقبت های دوران بارداری می توانید از رخ دادن نوزاد نارس به طور کامل پیشگیری نمایید. از سوی دیگر با توجه کافی به راه های پیشگیری مانند رعایت تغذیه سالم، داشتن وزن ایده آل می توان از دیابت باردای و زایمان زودرس جلوگیری نمود با این حال روش های درمانی برای این عارضه عبارتند از:
- مصرف برخی داروها مانند کورتیکواستروئید که با هدف رشد ریه های جنین تجویز می شوند.
- تجویز داروی توکولیتیک که می تواند انقباضات شکم و لگن مادر را کنترل کرده و به صورت طبیعی درآورد.
- در برخی موارد دکتر زنان اقدام به تجویز آنتی بیوتیک می نماید.
سرکلاژ دهانه رحم در درمان زایمان زودرس
با هدف پیشگیری از نارس شدن نوزاد به دلیل جلو افتادن تاریخ زایمان، در مادرانی که دهانه رحم ضعیفی دارند عمل سرکلاژ انجام می شود. این جراحی جهت جلوگیری از تغییراتی که در دهانه رحم زن به واسطه حاملگی رخ می دهد قابل انجام بوده و با بخیه گردن رحم از این رخداد جلوگیری می شود. این عمل از طریق واژن با عنوان سرکلاژ ترانس واژینال یا از طریق شکم فرد با عنوان سرکلاژ ترانس ابدومینال از سوی دکتر زنان انجام می پذیرد. مزیت اصلی این جراحی علاوه بر پیشگیری از زایمان زودرس، پیشگیری از سقط شدن جنین به علت نارسایی های سرویکس بوده و در اغلب مواقع آمارها نشان داده اند که این جراحی موفقیت آمیز بوده است. البته توجه داشته باشید این درمان برای تمامی زنانی که احتمال داشتن زایمان پیش از موعد دارند قابل انجام نیست چرا که ممکن است علل اصلی این عارضه چیزی جز اندازه دهانه رحم نظیر عفونت ها و بیماری های زمینه ای و غیره باشد. قبل از این جراحی پیشینه پزشکی مادر باردار به طور کامل توسط پزشک زنان بررسی شده و برای انجام سرکلاژ، سونوگرافی ترانس واژینال جهت بررسی ضخامت و شرایط گردن رحم تجویز می گردد.
